Het begon met een aankondiging op een podium in Miami. Juni 2021, Bitcoin Conference. President Nayib Bukele verscheen via video en verklaarde, in het Engels want de boodschap was bedoeld voor een wereldpubliek, dat El Salvador het eerste land ter wereld zou worden dat Bitcoin als wettig betaalmiddel zou adopteren. De zaal ontplofte. De rest van de wereld keek toe in ongeloof.

Vier jaar later is de werkelijkheid genuanceerder, grilliger en interessanter dan zowel de eufore beloften als de kritische afschrijvingen doen vermoeden. Om die werkelijkheid echt te begrijpen, helpt het om te weten in welk land het experiment plaatsvond en wat dat land was voordat Bukele er zijn stempel op drukte. NodeNieuws gin in gesprek met de president van het iniatief.

El Salvador voor 2022 had op papier alle kenmerken van een functionerende rechtsstaat: scheiding der machten, onschuldpresumptie, vrijheid van meningsuiting. Internationale democratie-indices gaven het land redelijke scores. Maar voor grote delen van de bevolking was die democratie pure schijn. Wijken en dorpen werden feitelijk bestuurd door bendes die mensen afpersten, uit hun huizen verdreven, familieleden vermoordden en de bevolking dwongen drugs te verstoppen.

Wie in zo’n buurt woonde, had geen rechtsstaat. Die had een bendeleider aan de deur. Dat is de context zonder welke het Bitcoin-verhaal onbegrijpelijk blijft, en ook de reden waarom internationale kritiek op Bukele’s aanpak in El Salvador zelf zo weinig weerklank vindt. Wanneer mensenrechtenorganisaties en westerse waarnemers pleiten voor een terugkeer naar de democratische normen van vóór 2022, horen veel Salvadoranen iets anders: een pleidooi om de bende terug te brengen.

Oma’s, taxichauffeurs en de grenzen van adoptie van bovenaf

Juan Carlos Reyes, voorzitter van de Salvadoraanse Nationale Commissie voor Digitale Activa, klinkt niet als iemand die een nederlaag verwerkt. Gevraagd naar het grootste succes van het Bitcoin-experiment antwoordt hij zonder aarzelen: “Het hoogste niveau van Bitcoin-bewustzijn van welk land ter wereld dan ook. Oma’s, taxichauffeurs, schoolkinderen begrijpen wat Bitcoin is.” Financiële educatie maakt inmiddels deel uit van het basisschoolcurriculum. Bitcoin en het schuldgebaseerde monetaire systeem worden vanaf de onderbouw onderwezen.

De gebruikscijfers vertellen een harder verhaal. Het percentage Salvadoranen dat Bitcoin daadwerkelijk gebruikte voor transacties daalde van 25,7 procent in 2021 naar slechts 8,1 procent in 2024. Slechts één procent van de totale geldovermakingen verliep via crypto, terwijl remittances goed zijn voor ongeveer een vijfde van het Salvadoraanse bbp en juist het centrale argument vormden voor het hele project.

Reyes heeft een verklaring die principiëler is dan ze op het eerste gezicht lijkt. “El Salvador is al volledig gedollariseerd. Anders dan in Argentinië is Bitcoin hier geen overlevingsnoodzaak, maar meer een luxeproduct en een instrument voor vrijheid.” Met andere woorden: je kunt mensen niet overtuigen een brandend gebouw te verlaten als het gebouw niet in brand staat. Omdat de dollar al monetaire stabiliteit biedt, moest Bitcoin concurreren met comfort in plaats van met crisis. Trage adoptie is niet hetzelfde als mislukte adoptie, benadrukt Reyes. Het is reëel, vrijwillig en groeiende.

Regulering als het eigenlijke exportproduct

Waar de massaconsument tegenviel, werkt een ander deel van de strategie stilletjes goed. De CNAD heeft in opvallend korte tijd een regelgevend kader opgebouwd dat internationaal wordt bestudeerd. Reyes omschrijft de filosofie nauwkeurig: “We hebben kristalheldere regels gemaakt voor wat gereguleerd kan en moet worden en bewust ruimte gelaten voor wat niet gereguleerd kan en moet worden.” Zijn advies aan andere landen is scherp: “Kijk naar MiCA in Europa en doe het tegenovergestelde qua ruis.“

Die aanpak trekt serieuze spelers. Tether, de uitgever van ’s werelds meest gebruikte stablecoin, verhuisde zijn hoofdkantoor in januari 2025 naar El Salvador. Bedrijven uit de VS, Azië en Europa openen er kantoren, mede aangetrokken door de vrijstelling van vermogenswinst op Bitcoin-transacties. Reyes presenteert dit als bewijs van concept: “El Salvador is momenteel de enige jurisdictie ter wereld die dit niveau van regelgevingszekerheid voor digitale activa biedt. Dat is ons sterkste concurrentievoordeel.“

De nationale Bitcoin-schatkist bleef ondertussen groeien. El Salvador bezit nu meer dan 7.400 bitcoin, opgebouwd via dagelijkse aankopen en geothermische mijnbouwoperaties en heeft nog nooit een enkele munt verkocht. Tegen de huidige koersen vertegenwoordigt die portefeuille ongeveer 700 miljoen dollar.

Het pact met de duivel… of gewoon pragmatisme

In december 2024 sloot El Salvador een lening van 1,4 miljard dollar af bij het IMF. De voorwaarden waren ondubbelzinnig: verplichte acceptatie van Bitcoin door handelaren werd afgeschaft, belastingbetalingen in crypto verboden en de door de overheid beheerde Chivo-portemonnee werd afgebouwd. De Bitcoin-wet werd formeel gewijzigd in februari 2025. The Economist verklaarde het experiment daarop prompt tot mislukking.

Maar het echte beeld is ingewikkelder. Er hangen oprechte vragen boven de transparantie van de uitvoering. Het IMF wees er jarenlang op dat de financiële verslaggeving van Chivo niet openbaar beschikbaar was, waardoor onafhankelijke beoordeling van de portefeuille onmogelijk was. Een overheid die de inherente transparantie van blockchaintechnologie inroept terwijl ze haar eigen uitvoeringsorganen afschermt van controle, creëert een ongemakkelijke tegenstrijdigheid, en één die het project politiek kwetsbaar heeft gemaakt, zowel binnenlands als internationaal. Dat verdient serieuze aandacht, ook van mensen die de brede richting van Bukele’s beleid steunen.

Reyes laat die spanning achter zich. Zijn blik is verder gericht. Binnen drie jaar wil hij meer dan een biljoen dollar aan getokeniseerde reële activa vanuit El Salvador uitgestoten of beheerd zien worden. Hij voorziet een systeem waarbij Salvadoraanse licenties functioneren als regulatoire paspoorten voor operaties in bevriende jurisdicties wereldwijd, een soort WTO-model voor toezicht op digitale activa. De CNAD heeft al circa tien samenwerkingsverklaringen met andere landen ondertekend en groeit snel.

Of dat haalbaar is, hangt af van krachten buiten San Salvador. Het Amerikaanse Congres overwoog in 2025 wetgeving die gedetailleerde rapportage vereist over El Salvadors cryptobezittingen en de mensen met toegang daartoe. Een signaal dat Washington het experiment veel nauwkeuriger volgt dan de krantenkoppen doen vermoeden.

Wat het sjabloon werkelijk laat zien

El Salvador is niet de revolutie geworden die Bukele in Miami aankondigde. Het is ook niet de ramp geworden die critici voorspelden na elke koersdaling. Het is iets interessanters geworden: een land dat, deels per ongeluk, ontdekte dat regelgevingszekerheid meer waard is dan monetaire dwang.

Tegelijkertijd is de bredere politieke context van het Bukele-tijdperk niet los te zien van het Bitcoin-experiment. De massale arrestaties in het kader van de veiligheidsaanpak, de opschorting van rechtsstatelijke waarborgen, de concentratie van macht in één hand: dat zijn reële zorgen, ook als de bevolking de resultaten op straat steunt. Het is mogelijk om te erkennen dat de democratie van vóór 2022 voor veel Salvadoranen geen echte bescherming bood, en tegelijkertijd te constateren dat de huidige situatie nieuwe risico’s meebrengt die nog niet volledig zichtbaar zijn. Beide dingen zijn waar.

Reyes verwoordt de onderliggende spanning over Bitcoin helder: “Het is moeilijk vrienden en familie te overtuigen Bitcoin te adopteren als ze al leven met de sterkste munt ter wereld.” Dat is geen falen van Bitcoin. Het is een eerlijk antwoord op de vraag waarom technologie alleen nooit genoeg is als er geen maatschappelijke urgentie achter zit.

De vraag die overblijft is niet of El Salvador gewonnen of verloren heeft. Het is wie dit sjabloon als volgende oppakt, in welke politieke context dat dan ook gebeurt, en of diegene goed genoeg heeft opgelet.